تاریخچه محله نظام آباد

تا قبل از سال 1320 تمامی محدوده ی محله نظام آباد كنونی بصورت تپه ماهور و زمین های بایر بود و تنها از بعد از خیابان فتاحی منش به سمت شرق یك آبادی كوچك به نام حسین آباد وجود داشت. البته محله از آب و هوای خوبی برخوردار بود و به همین دلیل ناصرالدین شاه کاخ عشرت آباد را در مجاورت این محل بنا کرد که بعدها این کاخ در زمان رضاشاه به پادگان تبدیل شد. سمت جنوبی محله نیز تا میدان امام حسین(ع) بیابان بوده و خود میدان امام حسین(ع) تپه خاکی بود که هنوز کاربری میدان را پیدا نکرده بود.

پیش از آنکه این محله به نام نظام آباد شناخته شود کل محدوده با محله های اطراف به نارمک شهرت داشت و به املاك امین الدوله معروف بود که تمامی زمین های آن متعلق به دو شاهزاده خانم قاجار بود.

با تخریب دیوار دفاعی شهر تهران و به دلیل احداث پادگان عشرت آباد بسیاری از مردم شهرهای اطراف تهران برای احداث پادگان به این محل مهاجرت كردند. بنابراین ساکنان اولیه محله بیشترکارگران و طبقات پائین جامعه بودند که بیشترشان از شهرهای اراک، اصفهان، سبزوار و اطراف آن به تهران آمده بودند. علاوه بر این ها گروهی از ارامنه و زرتشتی ها و یهودی ها نیز در محل ساکن شدند که امروزه تعداد آنها به شدت کاهش یافته است. در حال حاضر دماوندی ها در سطح محله حضور پررنگ تری دارند.

محله نظام آباد قدمتی بیش از 60 سال دارد؛ به طوری که اولین منازل مسکونی ساخته شده در این محل در فاصلۀ سال های دهه 1330 ساخته شدند، اما از حدود سال 1335 با واگذاری زمین و آغاز ساخت و سازها، روند مسكونی شدن محله نظام آباد سرعت گرفت. از سال های 1340 به این سو محله نظام آباد شکل امروزی خود را پیدا کرد و در طی كمتر از دو دهه این محدوده به جزئی از بافت اصلی شهر تهران تبدیل شد.

در تقسیم بندی ابتدایی از میدان امام حسین(ع) فعلی تا محله نارمک همه اراضی تحت عنوان نظام آباد شناخته      می شدند، اما در سال 1343 محلات سبلان و وحیدیه و ارباب مهدی و سیه چشم و بعدها هم محلات دیگری مثل گرگان و دهقان جدا شدند تا اینکه محله نظام آباد محدوده امروزی خود را پیدا کرد.

در محل كنونی بیمارستان امام حسین(ع)، باغ بزرگ و پر از درختان تنومندی وجود داشت كه در آن تعداد فراوانی كلاغ زندگی می كردند و به همین دلیل به باغ كلاغی معروف بود. در داخل این باغ یك زمین فوتبال وجود داشت كه فوتبالیست های معروفی چون بهزادی، قلیچ خانی، پروین و ... در آن به تمرین می پرداختند. در حاشیه این باغ افراد بی بضاعت و کارگران برای خود اتاق های کوچکی درست کرده و در آن ساکن شده بودند. این باغ و تمامی زمین های اطراف آن مانند زمین بیمارستان امام حسین(ع)، مدرسه ابوذر، بوستان مریم و سرای سالمندان یهودی تحت مالكیت یهودیانی(كلیمیان) بود كه محل سكونت آن ها بیشتر در حوالی دروازه شمیران، خیابان ایران و اطراف آن بود كه به مرور فروخته شده و بدین شكل در آمد. درحدود 50 سال قبل قدیمی ترین مدرسه محل که امروزه به نام هنرستان فنی آزادی فلسطین، شناخته می­شود ساخته شد. در گذشته این مدرسه متعلق به یهودیان بود و با نام اورت شناخته می­شد.

به گفته برخی از اهالی، زمینی که در آن بیمارستان امام حسین(ع) ساخته شده، متعلق به فردی به نام سید عراقی بوده که به دلیل قتل یک کودک متواری شده و زمین ها را گروهی از اوباش به تصاحب خود درآوردند. بعدها به دلیل ناامنی های ایجاد شده از سوی آنان، دولت پهلوی زمین ها را از آنان گرفت و بیمارستان فرح را بنا کرد که بعد از انقلاب به بیمارستان امام حسین(ع) تغییر نام داد. البته روند ساخت بیمارستان سال های زیادی طول کشید و جوانان نظام آباد پیگیری های زیادی انجام دادند تا ساختمان بیمارستان به سرانجام رسید.

زمین كنونی مسجد امام حسین(ع) و بسیاری از ساختمان های اطراف آن نیز متعلق به فردی به نام دكتر سادات اخوی بود که خود از زمینداران و ملاکان محله بوده و زمین ها را از دو شاهزاده خانم قجر خریداری کرد. دكتر سادات اخوی تمامی این زمین ها را وقف و ساختمان مسجد امام حسین(ع) را در بخشی از آن احداث كرد. وی در وصیتنامه خود شرط انتخاب امام جماعت مسجد را بر این نهاد كه باید امام جماعت مسجد از سادات باشد. جالب اینكه هنوز در تعیین امام جماعت مسجد این شرط رعایت می شود. هچنین سرهنگ امامی که خود در محله صاحب منزل و زمین بود، در آبادانی محله تلاش زیادی انجام داد. قسمتی از زمین ها نیز متعلق به یک تاجر و بازاری به نام حاج محمد صادقی بود که او زمین های زیادی را از یک فرد یهودی خریده بود و بصورت قطعه قطعه به فروش رساند.

تا زمانی که خیابان ها و محله های اطراف آباد نشده بودند، دسترسی به مرکز شهر فقط از طریق میدان بهارستان امکان پذیر بود. در دهه 1330 شهرداری تهران دو خط اتوبوسرانی ایجاد كرد كه یك خط مردم را ابتدا از بهارستان به میدان فوزیه(امام حسین(ع)) می­رساند؛ سپس خط دیگری از میدان فوزیه به ایستگاه امامیه در نظام آباد(ابتدای خیابان امیر شرفی) دایر شد. در دو طرف خیابان نظام آباد، از ابتدای خیابان حسینی به طرف امام حسین گاراژهایی وجود داشت كه محل بارگیری محصولاتی همچون زغال بود كه به وسیله تاجران مازندران وارد تهران می شد.

همچنین در ابتدای خیابان فتاحی منش(ناجی) یک بیمارستان به نام بیمارستان جرجانی قرار داردکه در حال حاضر به علت وجود اختلاف بر سر مالکیت آن تقریباً بدون استفاده مانده و تنها بخش كوچكی از آن فعال است. همچنین روبروی مسجد امام حسین(ع) که در سال 1350 ساخته شد، یک مدرسۀ قدیمی به نام مدرسۀ فروغی وجود داشت که بعدها تخریب و در همان مکان مدرسۀ بعثت تأسیس گردید.

تا پیش از سال 1340 تمامی خیابان های این محله خاکی بودند و امکانات رفاهی محدودی در اختیار ساکنان بود، اما از آن پس امکانات اولیه به این محل وارد شد. از جمله آب لوله کشی در این سال برقرار شد كه تا پیش از آن ساکنان محله آب مورد نظر خود را از طریق  قنات ها، آب انبار، آب فشارکی و آب شاهی که از سوی دولت به مردم فروخته می شد تأمین می کردند. آب قنات ها و نهرها در چند نقطه از جمله سرچهارراه گلچین، روبروی  حسینیه ی سجادیه، روبروی خیابان برادارن محمدی و ابتدای خیابان خواجه نصیر به بیرون هدایت می شدند. یك آسیاب قدیمی هم در ابتدای خیابان خواجه نصیر، كوچه داستانپور وجود داشت. برای جلوگیری از تداخل و بروز اختلاف میان محلات بالادست و پایین دست، هر شب به نوبت تنها یك محله حق برداشت آب و ذخیره آن را به مدت یك هفته داشت، اما در روز استفاده برای عموم آزاد بود. برای ذخیره آب شرب نیز در هر یك از ساختمان -ها یك آب انبار مستقل در زیرزمین وجود داشت كه آب مصرفی یك هفته در آن ذخیره می شد. امروزه هنوز در برخی از ساختمان های قدیمی محله این آب انبارها وجود دارند كه معمولاً به انباری تبدیل شده اند. از سال های میانی دهه 1340 خیابان نظام آباد به طور کامل آسفالت شد و پس از آن نیز تغییر چندانی در این محل به وجود نیامده است. تنها در سال های اخیر طرح احداث بزرگراه امام علی(ع) در دست اجراست که به واسطه آن تعداد زیادی از ابنیه در حال تخریب است.